Buradasınız: Skip Navigation Links
PLAN VE BÜTÇE KOMİSYONUNUN TARİHÇESİ

Bütçe komisyonları ülkemizde ilk Meclisin açılmasından itibaren özel düzenlemelere konu olmuşlardır. 1980 öncesinde Bütçe Komisyonunun yanı sıra günümüz Plan ve Bütçe Komisyonunun fonksiyonlarını icra eden farklı komisyonlar da (örneğin, Plan Komisyonu, Maliye Komisyonu, Gümrük ve Tekel Komisyonu gibi) kurulmuştur. Bu itibarla, Plan ve Bütçe Komisyonu, hâlihazırda geçmişte bir kaç komisyon tarafından yerine getirilen görev ve sorumlulukları üstlenmiş durumdadır. Bütçe komisyonlarının ayrıcalıklı düzenlemelere konu olmasında; parlamentoların ortaya çıkış nedenini oluşturan bütçe hakkının kullanımına imkân sağlaması; bütçe görüşmelerinin her yıl tekrarlanması ve devlet faaliyetlerinin yıllık olarak parlamentonun değerlendirmesine ve denetimine tabi olması; bütçenin ve diğer iktisadi ve mali kanunların devlet ve toplum hayatı için önemli olması gibi hususlar etkili olmuştur. Bütçelerle devletin faaliyetlerine ve toplumun çeşitli kesimlerine kaynak tahsisi gerçekleştirilmekte, gerek bütçeler gerekse diğer mali ve iktisadi kanunlarla devlet ve toplum hayatına yön verilmektedir.

Ülkemizde ilk içtüzük düzenlemesi olan 13 Mayıs 1877 tarihli Heyet-i Mebusan Nizamname-i Dahilisi çerçevesinde oluşturulan 15 encümen arasında yer alan Muvazene-i Maliyye (Bütçe), Rüsumet (Vergi ve Gümrük) ve Kavanin-i Maliyye (Mali Kanunlar) encümenlerinin görev alanları itibarıyla bugünkü Plan ve Bütçe Komisyonunun nüvesini teşkil ettiği söylenebilir. Heyet-i Mebusan Nizamname-i Dahilisi’nde yalnızca Arzuhal, Layiha (Tasarı) ve Muvazene-i Maliyye Encümenleri ismen zikredilmiş, Muvazene-i Maliyye Encümeninin görevleri ayrı bir maddede düzenlenmiştir. Buna göre Encümen, bütçe ve kesin hesap kanunu tasarıları ile devlet gelir ve giderlerinin artışına veya azalışına neden olacak kanun tasarı ve tekliflerini görüşmekle görevlendirilmiştir.

20 Eylül 1877 tarihli Heyeti Ayan Nizamname-i Dahilisi’nin İkinci Meşrutiyet döneminde tadil edilmiş şekline göre encümenler muvakkat, daimi ve encümen-i mahsuslar olmak üzere üçe ayrılmış, encümen isimleri tek tek sayılmış ve Maliyye Encümeni daimi encümenler arasında yer almıştır. Bu Encümen, genel bütçe kanun tasarısı ile kesin hesabı ve çeşitli mali kanunları incelemekle görevlendirilmiştir. Öte yandan, daimi encümenlerin görevleri yasama yılı sonunda biterken, Maliyye Encümeni bu kuraldan istisna tutulmuş, Nizamnamede yalnızca Maliyye Encümeni üyelerinin Genel Kurulda seçileceği, diğer encümenlerin üyelerinin ise Mecliste oluşturulmuş bulunan şubelerce eşit oranda belirleneceği öngörülmüştür.

13 Mayıs 1877 tarihli Heyet-i Mebusan Nizamname-i Dahilisinin tadil edilmiş şekline göre Kavanin-i Maliyye ve Muvazene-i Maliyye Encümenin oluşumları ve çalışma yöntemlerine ilişkin ayrıca bir düzenleme öngörülmemiştir. Ancak, Muvazene-i Maliyye Encümeninin görevleri bütçe görüşmelerini düzenleyen ayrı bir maddede belirtilmiştir. Buna göre, Meclis-i Mebusan bütçesiyle ek ödeneğine ilişkin kanun tasarılarının; bütçe kanunu, ek ödenek ve olağanüstü ödenek talebine ilişkin tasarılar ile Devlet gelir ve giderlerinde artış veya azalış öngören tasarıların bu Encümene havale edilmesi öngörülmüştür. Diğer encümenlerin, söz konusu kanun tasarılarını görüşmelerine imkan tanınmakla birlikte, bu encümenlere ödenek artışına yol açacak düzenleme yapma imkanı verilmemiştir.

1920-1927 yıllarını kapsayan dönemde “İktisat” ve “Maliyye” encümenlerinin görev yaptığı anlaşılmaktadır. Bu dönemde Mecliste İcra Vekilleri Heyetinin görevlerine karşılık gelmek üzere 10 komisyon oluşturulmuş, bu komisyonlar arasında ‘İktisat” ve “Maliyye” encümenleri de yer almıştır. Öte yandan, Muvazene Encümeni de bu dönemde varlığını sürdürmüştür.

2 Mayıs 1927 tarihli TBMM Dahili Nizamnamesiyle encümenler; Meclis görevlerine karşılık gelen encümenler, bütün hükümet hizmetlerine karşılık gelen encümenler ve bakanlıklara karşılık gelen encümenler şeklinde gruplandırılmıştır. Bütçe Encümeni, “bütün hükümet hizmetlerine karşılık gelen encümen” gruplandırmasında yer alan tek komisyon olmuştur. Bütçe Encümeni üyelerinin diğer encümenlere üye olamayacağına ilişkin günümüzde de devam eden düzenleme ilk defa bu İçtüzük döneminde tesis edilmiştir. Bakanlıklara karşılık gelen komisyonlar arasında ise İktisat Encümeni ile Maliye Encümeni bulunmaktadır. Yine bu İçtüzükte yer alan bir düzenlemeye göre Encümenlere karşılık gelmeyen dairelerle ilgili tasarı ve teklifler, mali konulara ilişkin iseler Bütçe ve Maliye Encümenlerinde, diğer konulara ilişkin iseler Dahiliye Encümeninde görüşülecektir.

1927 tarihli Dahili Nizamname ile Bütçe Encümeninin görevleri aşağıdaki şekilde belirlenmiştir:

“Madde 126.- Bütçe Encümeninin tetkik edeceği işler şunlardır:

1. Meclis ve merbutatı (bağlı kuruluşları) bütçesi ile munzam tahsisatı (ek ödenek) hakkındaki kanun layihaları;
2. Muvazenei Umumiye (Bütçe) Kanunu;
3. Munzam tahsisat, fevkalade tahsisat (olağanüstü ödenek), ve fasıllar arasında münakale (aktarma) talebini havi kanun tasarıları;
4. Devlet varidatının (gelirlerinin) veyahut masarifatının artırılmasını veya eksiltilmesini intaç edecek her nevi kanun layiha ve teklifleri,
5. Muvazenei Umumiye kanunlarına ve dördüncü fıkradaki kanunlara müteallik bütün tefsir taleplerinin tetkiki."

1961 yılında kabul edilen Milli Birlik Komitesi İçtüzüğüne göre Komitenin dört komisyon halinde çalışması kabul edilmiştir. Söz konusu komisyonlardan biri de 10 üyeli İktisat Komisyonudur. Komisyon; Maliye, Sanayi, Tarım, Ticaret, Gümrük ve Tekel Bakanlıklarının hizmetlerinin koordinasyonu ve denetlenmesi ile görevli kılınmıştır. Dağıtılan TBMM Bütçe ve Sayıştay komisyonlarına kanunla verilmiş olan görevlerle, bütçe ve iktisadi kamu kuruluşlarıyla ilgili ve Sayıştay Başkanlığının çalışma konusuna giren işler de bu Komisyonun görev alanına girmektedir. Ayrıca, bu dönemde Bütçe Komisyonunun yanı sıra Temsilciler Meclisinde bir de Maliye Komisyonu yer almaktadır. Kurulmuş olan komisyonlarla karşılanamayan dairelerle ilgili tekliflerin, mali işlerden ise Maliye Komisyonu ve Kurucu Meclis Bütçe Komisyonuna seçilen temsilci üyelerden oluşan Karma Komisyonda görüşülmesi esası benimsenmiştir.

1961 yılında kabul edilen Kurucu Meclis İçtüzüğüne göre, Bütçe Komisyonu 10 üyeden oluşmakta ve üyeleri Temsilciler Meclisi tarafından gizli oyla seçilmekte idi. 27 Aralık 1963 tarihli Cumhuriyet Senatosu İçtüzüğünde Bütçe ve Plan Komisyonu, görevleri bütün kamu faaliyetleriyle ilgili komisyonlar içerisinde düzenlenmiştir. Belli kamu faaliyetleriyle ilgili komisyonlar arasında da Mali ve İktisadi İşler Komisyonu yer almaktadır. Maliye, Enerji, Ticaret ve Sanayi, Gümrük ve Tekel Bakanlıklarına karşılık olarak kurulmuş bulunan bu Komisyon, adı geçen Bakanlıklara ilişkin tasarı, teklif ve diğer işleri görüşmekle görevlendirilmiştir. Belli kamu hizmetlerine karşılık gelmeyen dairelerle ilgili tasarı ve teklifler, mali işlerle ilgili iseler Plan Komisyonunda görüşülecektir. Plan kavramının ilk defa 1961 Anayasasıyla hukukumuza girmesiyle birlikte ilgili mevzuatta ve dolayısıyla İçtüzükte de plana ilişkin düzenlemeler yer almıştır. Ayrıca, İçtüzükte Plan Komisyonuna yapılacak havaleler ve Komisyonun görevleri ayrı bir madde olarak düzenlenmiştir.

Plan Komisyonu üyeleri, ayrıca başka bir komisyona üye olarak seçilememektedir. Plan Komisyonu, Bütçe Karma Komisyonuna Cumhuriyet Senatosundan seçilen on beş üyeden oluşmakta idi. Plan Komisyonunun görevleri 16.10.1962 tarihli ve 77 sayılı Uzun Vadeli Planın Yürürlüğe Konması ve Bütünlüğünün Korunması Hakkında Kanunla ayrıntılı biçimde tanımlanmıştır. Plan Komisyonunun özel bir kanunla kurulmuş olması ve karma komisyonlar hakkında da genel hükümlerin geçerli olması dolayısıyla, Plan Komisyonu ve Bütçe Karma Komisyonu Millet Meclisi İçtüzüğünün ilk halinde sayılan komisyonlar arasında yer almamıştır. Esasen Bütçe Karma Komisyonu dayanağını doğrudan Anayasa’dan almakta idi. Anayasa’nın 94 üncü maddesine göre, karma komisyon 35 milletvekiliyle 15 senatörden oluşacaktır. Ayrıca, komisyonun kuruluşunda iktidar grubuna veya gruplarına en az 30 üyelik verilmek şartıyla siyasi parti gruplarının ve bağımsızların oranlarına göre temsili sağlanacaktır. Bu düzenleme 1982 Anayasası’nda yapılan düzenlemeye de temel oluşturmuştur.

Bu dönemde Cumhuriyet Senatosunda ve Millet Meclisinde birer Plan Komisyonu kurulmuştur. 77 sayılı Kanunun 2. maddesinde Plan Karma Komisyonunun Anayasa’nın 94. maddesine göre kurulan Bütçe Karma Komisyonu üyelerinden oluşacağı öngörülmüştür. Ayrıca, söz konusu Kanunun 3. maddesine göre, Millet Meclisi Plan Komisyonunun, TBMM Bütçe Karma Komisyonuna Millet Meclisinden seçilen 35 milletvekilinden; Cumhuriyet Senatosu Plan Komisyonunun da Bütçe Karma Komisyonuna Senatodan seçilen 15 üyeden oluşması öngörülmüştür. Başka bir deyişle, TBMM’de aynı üyelerden oluşan bir Plan Karma Komisyonu bir de Bütçe Karma Komisyonu bulunuyordu. Bu karma komisyonlar varlıklarını 1980 yılına kadar devam ettirmişlerdir.

Millet Meclisi İçtüzüğünde 17 Mart 1977 tarihli ve 641 sayılı Kararla yapılan değişiklikle Millet Meclisinde Sayıştay Genel Uygunluk Bildirimlerini görüşmek üzere bir de Sayıştay Komisyonu kurulmuştur. 1982 Anayasası’yla kesin hesapların Bütçe Komisyonunda görüşüleceği düzenlendiğinden, Sayıştay Komisyonu işlevsiz kalmış ve 20 Şubat 1992 tarihli ve 163 sayılı Kararla kaldırılmıştır.

1982 Anayasası’nda bütçenin görüşülmesine ve bütçeyi görüşecek olan komisyona ilişkin 1961 Anayasası’nda olduğu gibi özel bir düzenleme yapılmıştır. Anayasa’nın 162. maddesinin ikinci fıkrasında bütçe tasarıları ve milli bütçe tahminlerini gösteren raporun 40 üyeden kurulu Bütçe Komisyonunda inceleneceği ve bu Komisyonun kuruluşunda iktidar grubu veya gruplarına en az 25 üye verilmek şartıyla, siyasi parti gruplarının ve bağımsızların oranlarına göre temsilinin göz önünde tutulacağı hükme bağlanmıştır. 1982 Anayasası döneminde 77 sayılı Kanunun tek meclis sistemine uyarlanmasından farklı bir düzenleme içermeyen 30.10.1984 tarihli ve 3067 sayılı Kalkınma Planlarının Yürürlüğe Konması ve Bütünlüğün Korunması Hakkında Kanun çıkarılmış ve bu Kanun 77 sayılı Kanunu yürürlükten kaldırmıştır. Bu Kanunda Kalkınma Planlarının TBMM Plan ve Bütçe Komisyonunda görüşüleceği ve bu Komisyonun Anayasanın 162. maddesine göre seçilen TBMM “Bütçe Komisyonu” üyelerinden kurulu olduğu belirtilmiştir. Bu madde hükmü doğrultusunda “Bütçe Komisyonu”nun adı 1996 yılında yapılan içtüzük değişiklikleri kapsamında “Plan ve Bütçe Komisyonu” olarak değiştirilmiştir.